‘Elke vaardigheid en elke wetenschap evenals elke handeling en elke keuze is, zo neemt men algemeen aan, gericht op iets goeds. Daarom heeft men terecht het goede gedefinieerd als datgene waarop alles is afgestemd.’

Met deze uitspraak opent de klassieke Griekse filosoof Aristoteles het boek ‘Ethica’. Niet alleen hij, maar ook Plato, kerkvader Ambrosius en Thomas van Aquino hebben zich met het thema ‘deugden’ bezig gehouden. ‘Een deugd is in de ogen van Aristoteles een voortreffelijkheid,’ zo valt te lezen in het essay Groot denken, klein bewegen van Rosa Lucassen, Janja Molemaker en Annette de Vries. In dit essay besteden de schrijfsters aandacht aan duuurzame besluitvorming.

Sleutelfiguren
Op verzoek van de Algemene Bestuursdienst van het Ministerie van Binnenlandse Zaken  interviewden Rosa, Janja en Annette vijftien sleutelfiguren binnen de Rijksdienst over duurzame besluitvorming. Ze vroegen aan de sleutelfiguren wat voor hen duurzame besluitvorming inhoudt en hoe zij deze vormgeven.

Sociaal rendement
Het boekje Groot denken, klein bewegen is een zeer lezenswaardig boek voor mensen die zich bezig houden met duurzaamheid. Vooral door de praktische tips and tricks die in het essay staan. Erg indrukwekkend is een passage waarin het zogeheten ‘Social return of investment’ wordt beschreven: het sociale rendement van investeren. ‘Cijfers en aantallen zeggen meestal nog niets over de toegevoegde waarde,’ zo valt te lezen in het essay. ‘Een simpel voorbeeld ter illustratie: een deel van het welzijnsbudget van een gemeente wordt besteed aan breakdance lessen voor probleemjongeren tussen 16 en 22 jaar, uitgevoerd door het stedelijk jongerenwerk.’

Talenten
‘Door deze investering hangen jongeren niet meer tijdens koopavonden rond in het centrum, wat het winkelend publiek prettig vindt,’ zo concluderen de schrijfsters. ‘Ook raken de jongeren een deel van hun energie (en agressie) kwijt, waardoor minder vernielingen plaatsvinden in de stad. Daarbij hebben de jongerenwerkers de jongeren in beeld en ontstaan er contacten waardoor vroegtijdig problemen voorkomen kunnen worden. Ten slotte voelen de jongeren zich gehoord, nu ze een eigen plek hebben waar ze hun (dans)talenten kunnen laten zien. Moeilijk direct in rendement uit te drukken, maar deze investering heeft een positieve uitwerking voor meerdere belanghebbenden.’

Deugdzaamheid
En waarom te rade gaan bij de klassieken als het gaat om een modern thema als duurzaamheid? Welnu: ‘De inzichten van de oude klassieken over moreel handelen, blijken heel actueel in de discussie over duurzame besluitvorming. Want waarom willen we nu duurzaam organiseren en duurzame besluiten nemen? Omdat we rechtvaardiger willen zijn en matigheid willen betrachten. We zien de keerzijde van mateloosheid en overdaad. We kijken kritischer naar een eerlijke verdeling van de rijkdommen van de aarde, van de macht en invloed.’

Denkoefening
De schrijfsters laten hun lezers een spannende denkoefening maken als ze een viertal klassieke deugden vertalen naar onze tijd. Allereerst gaan de schrijfsters in op het begrip
Wijsheid. In de klassieke deugdenethiek wordt gesproken over prudentia, beheerstheid: reageer doordacht. In de taal van onze eeuw spreken we over de wijsheid. Wij kijken vanuit de wijsheid naar twee invalshoeken: het persoonlijk meesterschap en het systeemgericht kunnen denken: het gaat om de dialoog met jezelf en met je omgeving. En als het vroeger over moed ging sprak Plato over fortitudo: weet wat je te doen staat. Moed is een deugd als hij in dienst staat van een edelmoedige zaak, en veronderstelt enige vorm van belangeloosheid. De schrijfsters van het essay Groot denken, klein bewegen zien moed als het besluit te gaan staan voor wat je als goed beschouwt: zeggen wat je doet en doen wat je zegt.

Rechtdoen
Het begrip rechtvaardigheid wordt vertaald in Betrokkenheid. ‘Rechtvaardigheid (justitia) gaat volgens Aristoteles over onze verhouding tot de ander,’ zo betogen de schrijfsters, ‘het kritisch durven kijken naar de gevolgen van ons handelen, het rechtdoen aan principiële gelijkheid voor alle mensen. In de eenentwintigste eeuw spreken we van betrokkenheid. Deze deugd gaat over wederkerigheid en verbinding. Vanuit een collectief richtingsgevoel leidt deze deugd tot de juiste besluiten.
En dan de Realiteitszin. Matigheid beschrijft Aristoteles als het weten maat te houden: temperantia. In moderne taal vatten de schrijfsters de gematigdheid op als ‘de maat houden’, weten aan te sluiten bij wat er is, passend maken, rekening houdend met het tempo en de begrenzingen die anderen hanteren. Realiteitszin is dan de moderne vertaling van de matigheid.

Rosa Lucassen, Janja Molemaker en Annette de Vries, Groot denken, klein bewegen, Contrapunten in duurzame besluitvorming. Het essay ‘Groot denken, klein bewegen’ is een uitgave van het Programma Leren voor Duurzame Ontwikkeling van Senter Novem in samenwerking met het Bureau Algemene Bestuursdienst van het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. Mensen die meer willen weten over dit onderwerp kunnen contact zoeken met Janja Molemaker, eigenaar van organisatie-adviesbureau Fluvere, via 06-558 70 885 of www.fluvere.nl